अहिलेको डिजिटल दुनियाँमा मात्रै नभएर, एनलग टेलिभिजनको समयदेखि नै बालबालिकामाझ कार्टुन लोकप्रिय रहँदै आएको छ । डोरेमन, निन्जा हत्तोरी, मिक्की माउस, टोम एण्ड जेरी, पेपा-पिग जस्ता अनेकौं कार्टुन सिरियलहरू बालबालबालिका माझ लोकप्रिय छन् ।
बच्चाहरूले जतिखेरै कार्टुन हेरेर हैरान पारेको अनुभव प्राय अभिभावकमा हुन्छ । झन् अहिले त कार्टुन हेर्नका लागि पहिलाजस्तो टेलिभिजनको समय कुरेर बस्नुपर्दैन । आफूलाई मनपर्ने कार्टुन, मन लागेको समयमा इन्टरनेटमा खोजेर हेर्न सकिन्छ ।
बिग्रिन्छन् भनेर बच्चाहरूलाई यस खालका कार्टुन हेर्नै निषेध गर्ने अभिभावक पनि भेटिन्छन् । कार्टुन तयार गर्दा बाल मनोविज्ञानलाई समेत ध्यान दिइएको हुन्छ । यसले खाली मनोरञ्जन मात्रै नदिएर, उनीहरूको सिकाइमा मद्दत पनि गरिरहेको हुन्छ ।
कार्टुनबाट के सिक्छन् त बालबालिकाले ?
रंगीन दृश्य, रोचक कथावस्तु र जीवन्त पात्रहरूले बालबालिकालाई आकर्षित गर्छन् । तर, कार्टुन केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन; यसले बालबालिकाको मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक विकासमा पनि प्रभाव पार्छ । बाल मनोविज्ञानको दृष्टिकोणबाट, कार्टुनले बालबालिकालाई विभिन्न कुरा सिकाउनुका साथै उनीहरूको व्यवहार र सोचमा प्रभाव पार्छ।
१. नैतिक र सामाजिक मूल्यहरू
बाल मनोविज्ञाबारे जानकारहरूका अनुसार बाल अवस्थाको नयाँ कुरा जान्न, सिक्नका लागि अति उत्सुक हुन्छ । यो समयमा आफूले देखेसुनेका, पढेका कुराको छाप गहिरोसँग पर्छ ।
धेरै कार्टुनमा त्यहाँका पात्रहरू मार्फत इमानदारी, सहयोग, मित्रता र सम्मानको महत्त्व सिकाइएको हुन्छ । इमान्दार नहुँदा, स्वार्थी हुँदाका नतिजा के हुन्छन्, भन्ने कथाहरू त्यहाँ समावेश गरिएको हुन्छ । आफू भन्दा ठूलालाई कस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ, सानालाई के गर्नुपर्छ भन्ने कुराहरू यस्ता कथाहरूले सिकाइरहेको हुन्छ ।
२. भाषा
कार्टुनले बालबालिकाको भाषा विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। रंगीन चित्र र सरल संवादले उनीहरूको शब्दभण्डार वृद्धि हुन्छ । नयाँ-नयाँ शब्दावली तिनको सही प्रयोगबारे जानकारी राख्न मद्दत गरिरहेको हुन्छ ।
विभिन्न भाषामा उपलब्ध कार्टुनले वहुभाषिक सीप विकासमा पनि सहयोग गर्छ । नेपालको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा बालबालिकाले अंग्रेजी र हिन्दी भाषा कार्टुन हेरेरै सिकिरहेका हुन्छन् । दृश्य र श्रवणको संयोजनले बालबालिकाको कुनै पनि कुरा अभिव्यक्त गर्ने आत्मविश्वास र सञ्चार गर्ने सीप पनि विकास भइरहेको हुन्छ ।
३. कल्पनाशीता र सिर्जनशीलता
कार्टुनमा काल्पनिक संसार तयार गरिएको हुन्छ । रोचक कथा तथा घटनाक्रम त्यहाँ समावेश हुन्छ । यसले बालबालिकामा कल्पना गर्ने र सिर्जना गर्ने क्षमता विकास गरिरहेको हुन्छ । बाल मनोविज्ञानमा, रचनात्मक सोचलाई बालबालिकाको बौद्धिक विकासको महत्त्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ ।
४. समस्या झेल्ने उपाय
धेरै कार्टुनहरूमा पात्रहरूले विभिन्न समस्याको सामना गर्छन् गरिरहेका हुन्छन्, ती समस्याबाट पार पाउन उनीहरूले विभिन्न उपाय अपनाइरहेका हुन्छन् । यसले बालबालिकामा समस्याहरू आउँछन् र तिनका समाधान पनि हुन्छन् भन्ने कुरा सिक्छन् ।
यस्ता कथाहरूले बालबालिकालाई तार्किक रूपमा सोच्न र समस्याको समाधान खोज्न सिकाउँछन् ।
५. अरुको भावना बुझ्ने
कार्टुनले बालबालिकालाई भावनाहरू बुझ्न र व्यक्त गर्न सिकाउँछ । कार्टुनका कथामा खुसी, दु:ख, रिस र डर जस्ता भाव समेटिएका दृश्य समावेश हुन्छन् । यसले बालबालिकालाई आफ्ना भावनाहरू पहिचान गर्न र व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ । बाल मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार, भावनात्मक बुद्धिमत्ता बालबालिकाको सामाजिक र व्यक्तिगत जीवनका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
६. शैक्षिक ज्ञान
कतिपय कार्टुनहरू शैक्षिक उद्देश्यले नै पनि बनाइएका हुन्छन् । जस्तो क, ख, ग…, ए, बी, सी, डी…, १, २, ३… आदि सिकाइका लागि कार्टुनसहितका धेरै भिडियोहरू बनाइएको पाइन्छ । पाठहरूम रहेका कविता, कथाहरूलाई पनि कार्टुन भिडियोको रुपमा पाउन सकिन्छ ।
यस्ता कार्टुनले बालबालिकालाई रमाइलो तरिकाले पढाइका आधारभूत ज्ञान सिकाउन सकिन्छ । उनीहरूको सिकाइप्रति रुचि बढ्छ । दृश्यमा आधारित सिकाइले बालबालिकाको दीर्घकालीन स्मरण शक्तिलाई बलियो बनाउने विभिन्न अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन् ।
७. संस्कार, संस्कृति
समुदायमा रहेका संस्कार, संस्कृतिको ज्ञान पनि कार्टुनले दिन्छ । कार्टुनका कथामा विभिन्न संस्कृति र परम्पराहरूलाई देखाइएको हुन्छ, जस्तै पर्व कसरी मनाउने, जन्मदिन वा कुनै उत्सवमा के गरिन्छ ? जन्मिदा तथा मृत्युका बेला कस्तो प्रक्रियाहरू हुन्छन् यी कुरा कार्टुनमा देखाइने कथाबाट सिकिरहेका हुन्छन् ।
८. तनाव कम गर्ने
बालबालिकालाई पनि तनाव र चिन्ता हुन्छ । कार्टुनका रोचक र हाँस्यपूर्ण सामग्रीले उनीहरूको मनलाई रोमाञ्चित बनाउन सक्छ । हाँस्यप्रधान र रमाइला गतिविधिहरू बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक हुन्छ ।
सचेत हुनुपर्छ
कार्टुनले बालबालिकालाई सिकाउने र सकारात्मक प्रभाव मात्रै पार्दैन, यसले नकारात्मक परिणाम पनि ल्याउन सक्छ । कार्टुन हेर्दा हुने सम्भावित समस्या र जोखिमलाई ध्यान दिनु आवश्यक छ । ती जोखिमहरूबाट बचाउन अभिभावक सचेत रहुपर्छ ।
लत
कार्टुन हेर्ने बानी लागेका बालबालिकालाई सबैभन्दा जोखिमको विषय हो, यसको लत । हामीले हाम्रै परिवार वा समुदायमा देखिरहेका हुन्छौँ, कतिपय बालबालिका पाएसम्म कार्टुनमै झुण्डइरहेका हुन्छन् । उनीहरू अन्य गतिविधि तथा खेलकूदमा रुचि राख्दैनन् । परिवारका सदस्य तथा साथीहरूसँग घुलमिल हुने, समय बिताउने कुरामा रुचि राख्दैनन् ।
यस्ता बानीले खाने, सुत्ने र पढ्ने जस्ता नियमित गितिविधिमा समेत असर परिरहेको हुन्छ । धेरै समसय स्क्रिनमा हेर्दा आँखामा समस्या हुने, मानसिक स्वास्थ्यमा समेत समस्या हुनसक्छ ।
गलत चरित्रको सिको
कार्टुनका कथाहरूमा देखाइने नकारात्मक पात्रहरूको प्रवृत्ति र चरित्रलाई बच्चाहरूले सिको गर्न सक्छन् । उनीहरूले जस्तै व्यवहार देखाउने, नराम्रा कुराहरू बोल्ने गर्न सक्छन् । हिंसात्मक कार्टुनले बालबालिकामा आक्रामक व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ।
के गर्ने ?
बालबालिकालाई निश्चित समय तोकेर कार्टुन हेर्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ । जुनसुकै खालको भन्दा पनि उमेर र उसको बुझ्ने क्षमताअनुसार कार्टुन छनोट गरी हेर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । अन्य गतिविधिमा असर नपर्ने गरी कार्टुन हेर्न दिनुपर्छ ।
